Μάθημα : Ανθρωπολογία της υγείας

Κωδικός : TMH115

520103  -  Αθηνά Αθανασίου

Μάθημα

Διδάσκουσα

Αθηνά Αθανασίου, Καθηγήτρια Τμήματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας

 

Περιγραφή

Το μάθημα εξετάζει πώς παράγεται και πώς διαφοροποιείται η εμπειρία του πάσχειν, αλλά και πώς διαφοροποιούνται ιστορικά και πολιτισμικά οι ορισμοί της υγείας, της αρρώστιας/ασθένειας, της κανονικότητας, της λειτουργικότητας, της αρτιμέλειας, της ευρωστίας, της δυσπραγίας, της αναπηρίας και της κοινωνικής οδύνης. Αναλύονται οι τρόποι με τους οποίους εμπεδώνονται νοήματα, αισθήματα και πρακτικές πολιτισμικής οικειότητας, ή, αντίθετα, πολιτισμικής αποξένωσης, γύρω από την κοινωνική εμπειρία της υγείας και της ασθένειας.
Σε διαφορετικά πολιτισμικά συμφραζόμενα, η ασθένεια επενδύεται με αισθήματα φόβου και αποστροφής, αλλά και δέους, οίκτου και συμπόνιας. Έτσι, η μελέτη των ορισμών και των οριοθετήσεων της υγείας και της ασθένειας συνδέεται με ευρύτερες ερμηνευτικές επεξεργασίες της υποκειμενικότητας, της ετερότητας και των σχέσεων εξουσίας. 

Ενδεικτικές θεματικές: Συσχετίσεις πάσχοντος σώματος και ξένου σώματος, ιστορική και κοινωνική διαμόρφωση της ιατρικής γνώσης, μυθολογίες ετερότητας και μεταφορές του «παθολογικού», πολιτισμικές επιτελέσεις του σωματικού και ψυχικού πόνου, τελετουργική θεραπευτική, ανισότητες στην παροχή υπηρεσιών φροντίδας, πειθάρχηση του νοσούντος σώματος, υποκειμενικότητα των ασθενών, «εναλλακτικές θεραπείες», καταναλωτικές πρακτικές προαγωγής της υγείας, βιοκοινωνικότητα/βιοπολιτική.

Margaret Lock, “Ιατρική γνώση και πολιτική του σώματος”, στο Αθηνά Αθανασίου (επιμ. και εισαγωγή), Βιοκοινωνικότητες: Θεωρήσεις στην Ανθρωπολογία της Υγείας, μτφρ. Μ. Λαλιώτης. Αθήνα: Νήσος 2011.

Αθηνά Αθανασίου, «Επιτελέσεις της τρωτότητας και του κοινωνικού τραύματος», στο Αθηνά Αθανασίου (επιμ. και εισαγωγή), Βιοκοινωνικότητες: Θεωρήσεις στην Ανθρωπολογία της Υγείας, μτφρ. Μ. Λαλιώτης. Αθήνα: Νήσος 2011.

Erving Goffman, Στίγμα: Σημειώσεις για τη διαχείριση της φθαρμένης ταυτότητας, Αθήνα, Αλεξάνδρεια 2001 (1η εκδ.1963). E-CLASS.

Μισέλ Φουκώ, Επιτήρηση και Τιμωρία: Η Γέννηση της Φυλακής. Εκδ. Ράππα. E-CLASS.

Μισέλ Φουκώ, "Η ενσωμάτωση του νοσοκομείου στη σύγχρονη τεχνολογία", μτφρ. Κ. Κουρεμένος, στο Ι. Σολομών και Γ. Κουζέλης (επιμ.), Τοπικά Α - Πειθαρχία και Γνώση, Αθήνα 1994.

Μαρία Κορασίδου, Οι Άθλιοι των Αθηνών και οι Θεραπευτές τους: Φτώχεια και Φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα τον 19ο αιώνα. Αθήνα, 1995. E-CLASS.

Βαγγέλης Καραμανωλάκης, «Το Δρομοκαΐτειο Φρενοκομείο: 1887-1903. Όψεις της εγκατάστασης ενός ιδρυματικού θεσμού», Μνήμων 20, σ. 45-66, 1998.  E-CLASS.

Μάνος Σαββάκης, «Βιογραφική ρήξη και ιδρυματισμός: Θεσμικές και αφηγηματικές διαστάσεις μιας κοινωνικής διαδικασίας», Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 120 Β, 2006. E-CLASS.

Μary Douglas, Καθαρότητα και Κίνδυνος: Μια ανάλυση της μιαρότητας και των ταμπού, μτφ. Α. Χατζούλη, Πολύτροπον 2007. ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ.

Pierre Macherey, Από τον Κανγκιλέμ στον Φουκώ: Η Δύναμη των Κανόνων. Μτφρ. Τ. Μπέτζελος. Αθήνα: Πλέθρον. E-CLASS.

Γιώργος Φουρτούνης, «Κανγκιλέμ: Κανονιστικότητα και επιστήμη». Ο Πολίτης, 2007. E-CLASS.

Nancy Scheper-Hughes, «Nervoso», στο Βιοκοινωνικότητες.

Loring Danforth, «Η ρύθμιση των συγκρούσεων μέσα από το τραγούδι στην τελετουργική θεραπευτική», στο Ε. Παπαταξιάρχης (επιμ.), Ταυτότητες και Φύλο στη Σύγχρονη Ελλάδα, Αθήνα: Αλεξάνδρεια 1998. E-CLASS.

Michael Taussig, Shamanism, Colonialism and the Wild Man: A Study in Terror and Healing. University of Chicago Press, 1991. ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ.

Jean Comaroff, «Η πάσχουσα καρδιά της Αφρικής: Ιατρική, αποικιοκρατία και το μαύρο σώμα», στο Βιοκοινωνικότητες.

Anne Fausto-Sterling, «Φύλο, φυλή και έθνος: Η συγκριτική ανατομία των «Οττεντοτισσών» στην Ευρώπη, 1815-1817», στο Βιοκοινωνικότητες.

Ann Stoler, Race and the Education of Desire: Foucault’s History of Sexuality and the Colonial Order of Things. Durham: Duke University Press, 1995. E-CLASS.

Susan Sontag, Η Νόσος ως Μεταφορά-Το Aids και οι μεταφορές του, μτφρ. Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, Στέφανος Ροζάνης, Αθήνα: Ύψιλον 1993. ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ.

Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, «Φυλετικός λόγος και Εβραίοι», «Εβραίοι και ασθένειες: Ζητήματα κοινωνικής υγιεινής», «Ευγονική, χειρουργική και κοινωνική μηχανική», στο Ο άλλος εν διωγμώ: Η εικόνα του Εβραίου στη λογοτεχνία. Αθήνα: Θεμέλιο, 1998, σ. 167-180. ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ.

Enzo Traverso, Οι Ρίζες της Ναζιστικής Βίας, μτφρ. Νίκος Κούρκουλος, εκδ. του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα 2013. ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ.

 

ACT UP Oral History Project

https://www.actuporalhistory.org

 

Film: United in Anger

Arthur ΑΙ Joan Kleinman, «Σωματοποίηση: Oι διασυνδέσεις ανάμεσα στον πολιτισμό, τις εμπειρίες της κατάθλιψης και το νόημα του πόνου στην κινεζική κοινωνία», στο Βιοκοινωνικότητες.

Μισέλ Φουκώ, Η Ιστορία της Τρέλας (Ο αρχικός πρόλογος) E-CLASS.

Ann Cvetkovich, Depression: A Public Feeling. Durham & London: Duke University Press, 2012. E-CLASS.

Paul Preciado, Είμαι το τέρας που σας μιλά: Αναφορά σε μια ακαδημία ψυχαναλυτών. Μτφρ. Αναστασία Ελευθερίου. Αθήνα: Αντίποδες 2022. 

Veena Das, «Γλώσσα και σώμα: Συναλλαγές στην κατασκευή του πόνου», στο Βιοκοινωνικότητες.

João Biehl, «Vita: Η ζωή σε μια ζώνη κοινωνικής εγκατάλειψης», στο Βιοκοινωνικότητες

Donna Haraway, “The Promise of Monsters: A Regenerative Politics for Inappropriate/d Others’”. E-CLASS.

Sharon L. Snyder και David T. Mitchell, «Αναθεωρώντας το σώμα: Σπουδές αναπηρίας και η αντίσταση στην εν-σωμάτωση», στο Βιοκοινωνικότητες.

Rebecca Lester, «Ο (απο)σωματοποιημένος εαυτός της νευρικής ανορεξίας», στο Βιοκοινωνικότητες.

Σούλα Μαρινούδη (επιμ.), Κριτικές μελέτες για την αναπηρία: Ανθρωπολογία, Παιδαγωγική, Αισθητική. Αθήνα: Ψηφίδες, 2024. 

Subini Ancy Annamma, "Dis/ability critical race studies (DisCrit): Theorizing at the intersections of race and dis/ability". Race, Ethnicity and Education. 16 (1): 1–31, 2012. E-CLASS.

 

Σχετικές ταινίες:

  • Pro Infirmis: disability advocacy group, Switzerland
  • “The Cost of Living” - DV8 Physical Theatre
  • “Examined Life” (2008), Judith Butler και Sunaura Taylor (σκηνοθ. Astra Taylor).

Michael Taussig, «Η πραγμοποίηση και η συνείδηση των ασθενών», στο Βιοκοινωνικότητες.

Thomas J. Csordas, «Θεραπεία και ανθρώπινη κατάσταση: Σκηνές από το παρόν στη Γη των Νάβαχο», στο Βιοκοινωνικότητες.

Patricia Kaufert, «Γυναίκες, αντίσταση και το κίνημα για τον καρκίνο του μαστού», στο Βιοκοινωνικότητες.

United in Anger: A History of ACT UP - https://www.youtube.com/watch?v=MrAzU79PBVM

How to survive a plague - https://www.youtube.com/watch?v=haEPLCA_H2Y

Αθηνά Αθανασίου, «Το φύλο και η σεξουαλικότητα στους λόγους και τις πρακτικές της βιο-επιστήμης: Επιστημολογίες και τεχνολογίες του έμφυλου σώματος», στο Μελέτες για το Φύλο στην Ανθρωπολογία και την Ιστορία, επιμ. Β. Καντσά, Β. Μουτάφη, Ε. Παπαταξιάρχης. Αθήνα: Αλεξάνδρεια 2011, σ. 227-343. E-CLASS.

Rayna Rapp, «Κατασκευάζοντας την αμνιοπαρακέντηση: Λόγοι μητρότητας και ιατρικής», στο Βιοκοινωνικότητες.

Ελένη Παπαγαρουφάλη, Δώρα Ζωής μετά Θάνατον: Πολιτισμικές εμπειρίες. Αθήνα: Πατάκη 2012.

Paul Rabinow, «Τεχνητότητα και Διαφωτισμός: Από την κοινωνιοβιολογία στη βιοκοινωνικότητα», στο Βιοκοινωνικότητες.

Emily Martin, «Προς μια ανθρωπολογία της ανοσολογίας: Το σώμα ως εθνικό κράτος», στο Βιοκοινωνικότητες.

Nikolas Rose και Carlos Novas, «Βιολογική ιδιότητα του πολίτη», στο Βιοκοινωνικότητες.

Αίγλη Χατζούλη, Θαλασσαιμικές Ζωές: Βιολογική διαφορά, κανονικότητα, βιοκοινωνικότητα - μια ανθρωπολογική προσέγγιση. Αθήνα: Πατάκη, 2012.

 

Aihwa Ong, «Κατασκευάζοντας το βιοπολιτικό υποκείμενο: Μετανάστες/ριες από την Καμπότζη, ιατρική για πρόσφυγες και πολιτισμική ιδιότητα του/της πολίτη στην Καλιφόρνια», στο Βιοκοινωνικότητες.

Didier Fassin, «Η ανθρωπιστική δράση ως πολιτική της ζωής», στο Βιοκοινωνικότητες.

Didier Fassin and Estelle d’Halluin, “The Truth from the Body: Medical Certificates as Ultimate Evidence for Asylum Seekers”. American Anthropologist • Vol. 107, No. 4 • December 2005. E-CLASS.

Susan Sontag, Παρατηρώντας τον Πόνο των Άλλων. Αθήνα: Scripta 2003. E-CLASS.

 

Σύγγραμμα:

Αθηνά Αθανασίου (επιμ. και εισαγωγή), Βιοκοινωνικότητες : θεωρήσεις στην Ανθρωπολογία της Υγείας, μτφρ. Μ. Λαλιώτης. Αθήνα: Νήσος 2011.


Άλλα βοηθήματα: Κείμενα αναρτημένα στο open e-class του Παντείου Πανεπιστημίου.

Ημερολόγιο

Προθεσμία
Γεγονός μαθήματος
Γεγονός συστήματος
Προσωπικό γεγονός

Ανακοινώσεις

Όλες...