Παρουσίαση/Προβολή

(54M013) -  ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΓΑΣΠΑΡΙΝΑΤΟΥ

Περιγραφή Μαθήματος

Αντικείμενο του μαθήματος αποτελεί η κριτική και διεπιστημονική εξέταση της αντεγκληματικής πολιτικής ως πεδίου δημόσιας πολιτικής, το οποίο συγκροτείται στην τομή της εγκληματολογίας, της κοινωνικής πολιτικής, της ποινικής δικαιοσύνης και της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Σκοπός του είναι η κατανόηση των διαδικασιών μέσα από τις οποίες διαμορφώνονται, εφαρμόζονται και αξιολογούνται οι πολιτικές πρόληψης και αντιμετώπισης του εγκλήματος, σε συνάρτηση με τις θεωρητικές, ιδεολογικές και δικαιοπολιτικές τους αφετηρίες, αλλά και με το ευρύτερο κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσονται. Υπό το πρίσμα αυτό, η αντεγκληματική πολιτική προσεγγίζεται όχι ως ένας ουδέτερος τεχνικός μηχανισμός διαχείρισης της εγκληματικότητας, αλλά ως ένα δυναμικό πεδίο άσκησης δημόσιας πολιτικής και κοινωνικού ελέγχου, το οποίο αντανακλά διαφορετικές αντιλήψεις για το έγκλημα, την ασφάλεια, τη δικαιοσύνη, την κοινωνική συνοχή και τον ρόλο του κράτους. Ιδιαίτερη έμφαση αποδίδεται στη διαλεκτική σχέση κοινωνικής πολιτικής, πρόνοιας και καταστολής, καθώς και στη σχέση μεταξύ επιστημονικής γνώσης, εμπειρικών δεδομένων και πολιτικών επιλογών.

Το μάθημα εξετάζει τη θεωρητική συγκρότηση και την ιστορική εξέλιξη των κυριότερων προτύπων αντεγκληματικής πολιτικής και τη σύνδεσή τους με τους μετασχηματισμούς του κράτους, των κοινωνικών πολιτικών και των μορφών κοινωνικού ελέγχου. Παράλληλα, διερευνώνται οι σύγχρονες μετατοπίσεις προς πολιτικές ασφάλειας, διαχείρισης του κινδύνου και εντατικοποίησης της επιτήρησης, καθώς και φαινόμενα όπως ο ποινικός λαϊκισμός, ο ποινικός πληθωρισμός και οι πολιτικές «νόμου και τάξης», σε αντιπαραβολή με εναλλακτικές και κριτικές προσεγγίσεις της αντεγκληματικής πολιτικής.

Υπό το πρίσμα της κριτικής εγκληματολογίας, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη σχέση της αντεγκληματικής πολιτικής με τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, τον κοινωνικό αποκλεισμό και τις διαδικασίες εγκληματοποίησης κοινωνικών προβλημάτων. Εξετάζονται η επιλεκτική λειτουργία του ποινικοκατασταλτικού συστήματος, οι διαδικασίες στιγματισμού και κατασκευής της επικινδυνότητας, καθώς και οι επιπτώσεις των σύγχρονων πολιτικών ασφάλειας στα ανθρώπινα δικαιώματα και στις κοινωνικά ευάλωτες ομάδες.

Τέλος, αναλύεται η διαμόρφωση της αντεγκληματικής πολιτικής σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο και η εφαρμογή της απέναντι σε διαφορετικές μορφές εγκληματικότητας και κοινωνικής βλάβης. Μέσα από τη μελέτη θεωρητικών προσεγγίσεων, θεσμικών μετασχηματισμών και επιμέρους πολιτικών και περιπτώσεων, επιδιώκεται η ανάπτυξη της ικανότητας κριτικής αποτίμησης των στόχων, των μέσων, της αποτελεσματικότητας και των κοινωνικών συνεπειών της αντεγκληματικής πολιτικής, υπό το πρίσμα του κράτους δικαίου, της δημοκρατικής λογοδοσίας, των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Βασικοί θεματικοί άξονες

1. Θεωρητική θεμελίωση και χάραξη της αντεγκληματικής πολιτικής
   Η αντεγκληματική πολιτική ως πεδίο δημόσιας πολιτικής στην τομή της εγκληματολογίας, της κοινωνικής πολιτικής, της ποινικής δικαιοσύνης και της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Βασικές έννοιες, στόχοι και λειτουργίες. Κοινωνική πολιτική, κοινωνικός έλεγχος και αντεγκληματική πολιτική: η διαλεκτική σχέση πρόνοιας και καταστολής. Φορείς και διαδικασίες χάραξης, εφαρμογής και αξιολόγησης της αντεγκληματικής πολιτικής. Η σχέση επιστημονικής γνώσης, εμπειρικών δεδομένων και πολιτικών επιλογών.
2. Πρότυπα και θεωρητικές προσεγγίσεις της αντεγκληματικής πολιτικής
   Θεωρητικές και ιδεολογικές αφετηρίες των κυριότερων προτύπων αντεγκληματικής πολιτικής. Αποτρεπτικό, τιμωρητικό, προνοιακό και δικαιικό πρότυπο. Πρότυπο ασφάλειας, διαχειριστικό πρότυπο και πρότυπο αναλογιστικής δικαιοσύνης και διαχείρισης του κινδύνου. Εναλλακτικές και κριτικές προσεγγίσεις: αποκαταστατική δικαιοσύνη, ελάχιστη ποινική παρέμβαση, καταργητισμός και κοινωνική δικαιοσύνη.
3. Σύγχρονες τάσεις και μετασχηματισμοί της αντεγκληματικής πολιτικής:
   Μετάβαση από το κράτος πρόνοιας στο κράτος ασφάλειας. Ποινικός λαϊκισμός, ποινικός πληθωρισμός, πολιτικές "νόμου και τάξης", διαχείριση του φόβου και της ανασφάλειας, κοινωνία της διακινδύνευσης, επιτήρηση και σύγχρονες μορφές κοινωνικού και ποινικού ελέγχου. Η διαμόρφωση της αντεγκληματικής πολιτικής υπό τις συνθήκες της παγκοσμιοποίησης. Ο ρόλος των υπερεθνικών οργανισμών, η ευρωπαϊκή και διεθνής αντεγκληματική πολιτική και οι σύγχρονες μορφές πολυεπίπεδης διακυβέρνησης.
4. Αντεγκληματική πολιτική, κοινωνικές ανισότητες και ανθρώπινα δικαιώματα
   Έγκλημα, φτώχεια και κοινωνικές ανισότητες: από τις "επικίνδυνες τάξεις" στις σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις της κοινωνικής περιθωριοποίησης, της σχετικής αποστέρησης και του κοινωνικού αποκλεισμού. Κοινωνική πρόληψη του εγκλήματος και εξωποινικές παρεμβάσεις. Εγκληματοποίηση κοινωνικών προβλημάτων και κοινωνικά ευάλωτων πληθυσμών. Επιλεκτικότητα του ποινικοκατασταλτικού συστήματος, διαδικασίες στιγματισμού, διακρίσεων και κατασκευής της επικινδυνότητας. Εγκλήματα των ισχυρών, κράτος δικαίου, δημοκρατική λογοδοσία και προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
5. Η αντεγκληματική πολιτική απέναντι σε επιμέρους μορφές εγκληματικότητας και κοινωνικής βλάβης: Πολιτικές πρόληψης και αντιμετώπισης της εγκληματικότητας του δρόμου, της παραβατικότητας και θυματοποίησης ανηλίκων, της έμφυλης βίας και της γυναικοκτονίας, του ρατσιστικού εγκλήματος και άλλων σύγχρονων μορφών κοινωνικής βλάβης. Σχέση αντεγκληματικής πολιτικής, κοινωνικής προστασίας και κοινωνικής δικαιοσύνης. Κριτική αποτίμηση της αποτελεσματικότητας και των κοινωνικών συνεπειών διαφορετικών πολιτικών παρεμβάσεων.

6. Αντεγκληματική πολιτική απέναντι στις σοβαρές μορφές εγκληματικότητας: Πολιτικές αντιμετώπισης της διαφθοράς, του οικονομικού και οργανωμένου εγκλήματος, της νομιμοποίησης εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες και της τρομοκρατίας. Διεθνής συνεργασία και ευρωπαϊκοί και διεθνείς μηχανισμοί αντιμετώπισης. Αποτελεσματικότητα των πολιτικών, κράτος δικαίου, δημοκρατική διακυβέρνηση και προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Ημερομηνία δημιουργίας

Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου 2026