Παρουσίαση/Προβολή

(TMB519) -  Μαρία Μούρτου - Παραδεισοπούλου

Περιγραφή Μαθήματος

Περιγραφή

Το μάθημα εξετάζει κριτικά την έννοια της «προόδου» στη νεωτερική σκέψη, χαρτογραφώντας τις τεχνικές, ηθικές και πολιτικές της διαστάσεις από τον 18ο αιώνα έως σήμερα. Στην πρώτη ενότητα παρουσιάζονται οι κλασικές διατυπώσεις της προόδου από στοχαστές του Διαφωτισμού και του Γερμανικού Ιδεαλισμού ―Condorcet, Kant, Hegel― καθώς και ο ιστορικός υλισμός του Marx, οι οποίοι συνδιαμορφώνουν μια γραμμική αντίληψη της ιστορικής εξέλιξης.

Στη δεύτερη ενότητα, το επίκεντρο μετατοπίζεται στις αποφασιστικές κριτικές αυτής της γραμμικότητας. Ο Rousseau, με την Πραγματεία περί της καταγωγής και των θεμελίων της ανισότητας προβαίνει σε μια ριζική αμφισβήτηση της πολιτισμικής προόδου. Ο Nietzsche βρίσκεται στο κέντρο της ενότητας: μέσω της γενεαλογικής μεθόδου (Ιστορία και Ζωή, 1874· Γενεαλογία της Ηθικής, 1887) αποδομεί την «κατηγορία της προόδου» αποκαλύπτοντας τις θεολογικές της καταβολές και τη σύνδεσή της με ασκητικά ιδεώδη, καθώς και τις μηδενιστικές συνέπειες που συνεπάγεται για τη ζωή όταν υποβαθμίζεται ο κόσμος «της φύσης, της ζωής και της ιστορίας». Η τρίτη ενότητα εξετάζει την απήχηση και τις πολιτικές-ψυχαναλυτικές προεκτάσεις αυτών των κριτικών στον 20ό αιώνα: τον Freud και τη Δυσφορία στον πολιτισμό ως τίμημα της προόδου και την κριτική θεωρία και ειδικά τον Benjamin με τις Θέσεις για τη φιλοσοφία της ιστορίας, όπου η ασυνεχής χρονικότητα των καταπιεσμένων αντιπαραβάλλεται στις θριαμβευτικές, τελεολογικές αφηγήσεις.

 

Σκοποί-μαθησιακά αποτελέσματα

Με την επιτυχή ολοκλήρωση αυτού του μαθήματος, οι φοιτητές θα είναι σε θέση να εντοπίζουν και να αξιολογούν κριτικά τις διαφωτιστικές και μετα-διαφωτιστικές αντιλήψεις περί ιστορικής και ηθικής προόδου (Condorcet, Kant, Hegel, Marx), να αναλύουν τις φιλοσοφικές προκλήσεις στην ιδέα της προόδου, ιδίως μέσα από τα έργα των Rousseau, Nietzsche και Freud, να συζητούν τις εν εξελίξει πολιτικές και φιλοσοφικές αντιπαραθέσεις σχετικά με την κατηγορία της προόδου στον 20ό αιώνα, να εφαρμόζουν δεξιότητες κριτικής σκέψης για να αποδομούν κυρίαρχες παραδοχές περί ιστορικής τελεολογίας και ηθικής εξέλιξης και να εμβαθύνουν σε σύνθετα φιλοσοφικά κείμενα και να διατυπώνουν τεκμηριωμένα επιχειρήματα αναφορικά με τη φύση και την αξία της ιστορικής και ηθικής εξέλιξης.

 

Αξιολόγηση των φοιτητών και των φοιτητριών: Με τη συμμετοχή τους στο μάθημα και την απόδοσή τους στην τελική γραπτή εξέταση.

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Πρωτογενής

Benjamin, Walter. Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας. Εκδόσεις Λέσχη Κατασκόπων 21ου αιώνα, 2014.

Freud, Sigmund, Το Εγώ και το Αυτό, μτφρ. Δ. Παναγιωτοπούλου, Πλέθρον, 2010· Freud, Sigmund, Η Δυσφορία Μέσα στον Πολιτισμό, μτφρ. Β. Πατσογιάννης, επιμ. Λ. Ρινόπουλος, Πλέθρον, 2013.

Hegel, Georg Wilhelm Friedrich. O Λόγος στην Ιστορία, μτφρ., σχόλια Π. Θανασάς, Μεταίχμιο, 2006.

Καντ, Ιμμάνουελ. Απάντηση στο ερώτημα: Τι είναι Διαφωτισμός. Στο M. Mendelsohn, I. Kant, J.G. Hamman κ.ά., Τι είναι Διαφωτισμός, μτφρ. Ν.Μ. Σκουτερόπουλος. Αθήνα: Κριτική, 17-29, 1989.

Kant, Immanuel. Δοκίμια, μτφρ. Ε. Π. Παπανούτσος, Δωδώνη, 1971.

Marx Karl, Engels Friedrich. H Γερμανική Ιδεολογία τ. Α, τ. Β (1989). Gutenberg, 1997.

Marx Karl, Engels Friedrich. Το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος. Θεμέλιο, 2004.

Marx, Karl. Ο Εμφύλιος Πόλεμος στη Γαλλία. Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή.

Νίτσε, Φρίντριχ. Ιστορία και ζωή, μτφρ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Γνώση, 2010.

Rousseau Jan-Jaques. Πραγματεία περί της καταγωγής και των θεμελίων της ανισότητας ανάμεσα στους ανθρώπους. Σύγχρονη Εποχή, 2010.

 

Δευτερογενής

Αγγελίδης, Μανόλης. Δικαιώματα και Κανόνες στην Πολιτική, Στοχαστής, 2008.

Ansell-Pearson, Keith, Νίτσε, μτφρ. Δ. Ριτσάκη, Πατάκης, 2008.

Ανανιάδης, Γρηγόρης. Ιδέα, Απόφαση, Πολιτική, Νήσος, 2006.

Δημητρίου, Στέφανος. Ο Ελεύθερος Άνθρωπος. Ο Πολιτικός Ανθρωπισμός και η «Πολιτική Μηχανή» του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ. Πόλις, 2021.

Foucault, Michele. Τρία κείμενα για τον Νίτσε, μτφρ. Δ. Γκινοσάτης, Πλέθρον, 2011. 27.

Ιακώβου, Βίκυ. «Η Κριτική θεωρία και η Νεωτερικότητα», στο: Κοινωνική σκέψη και νεωτερικότητα. Gutenberg, 2009.

Καβουλάκος, Κωνσταντίνος. (επιμ.), Κριτική θεωρία: Παράδοση και προοπτικές, Ελληνικές εκδόσεις, 2003.

Λαβράνου Αλίκη. «Κυριαρχία, φυσική κατάσταση και φύση του ανθρώπου στον Xομπς και τον Kαρλ Σμιτ: παρατηρήσεις πάνω στην σμιττιανή ερμηνεία του Χομπς», Αξιολογικά, τ. 16, Νήσος, Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, Νοέμβριος 2006.

Νουτσόπουλος, Θωμάς. Διαλεκτική και αξίες. Προβλήματα ανάλυσης διαλεκτικών εννοιών στο έργο των Hegel και Marx. Αθήνα: Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, 2005.

Σαγκριώτης, Γιώργος. Δόξα και Παράδοξα. Για την κριτική της ρουσσωικής φιλοσοφίας του πολιτισμού και της πολιτικής. Νήσος, 2010.

Φαράκλας Γιώργος. Γνωσιοθεωρία και Μέθοδος στον Έγελο. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2000.

Φαράκλας, Γιώργος. Νόημα και Κυριαρχία, Εστία, 2007.

Ψυχοπαίδης, Κοσμάς. Κριτική Φιλοσοφία και Λογική των Θεσμών. Έρευνες για την πολιτική φιλοσοφία του Καντ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2001.

Ψυχοπαίδης, Κοσμάς. Χέγκελ. Από τα πρώτα πολιτικά κείμενα στη Φαινομενολογία του Πνεύματος. Πόλις, 2003.

Ημερομηνία δημιουργίας

Τρίτη 24 Φεβρουαρίου 2026