Ανθρωπολογία του Χώρου

Ελεάνα Γιαλούρη

Περιγραφή

Συνηθίζουμε να θεωρούμε το χώρο ως μια αφηρημένη διάσταση μέσα στην οποία λαμβάνουν χώρα οι ανθρώπινες δραστηριότητες. Το μάθημα αντίθετα προβάλλει την έννοια του χώρου ως ενεργά εμπλεκόμενου στην ανθρώπινη δραστηριότητα και εμπειρία. Ο χώρος δεν είναι μόνο κοινωνικά και πολιτισμικά παραγόμενος, αλλά είναι παράλληλα καθοριστικός στη διαμόρφωση ανθρώπινων δραστηριοτήτων και κοινωνικών σχέσεων.

 

Στο μάθημα γίνεται αναδρομή σε ανθρωπολογικές προσεγγίσεις του χώρου, από παλαιότερες θετικιστικές, λειτουργιστικές και δομιστικές, έως πιο πρόσφατες που αναδεικνύουν την πολιτική διάσταση του χώρου και τον προσεγγίζουν υπό το πρίσμα της θεωρίας της πρακτικής και της φαινομενολογία

Περισσότερα  
Κωδικός: TMH175
Σχολή - Τμήμα: Κοινωνικής Ανθρωπολογίας » Προπτυχιακό
CC - Αναφορά - Μη Εμπορική Χρήση - Όχι Παράγωγα Έργα
CC - Αναφορά - Μη Εμπορική Χρήση - Όχι Παράγωγα Έργα

Θεματικές Ενότητες

  Στην εισαγωγή του μαθήματος θα τεθούν ορισμένα βασικά ερωτήματα που έχουν απασχολήσει την ανθρωπολογική σκέψη σχετικά με το χώρο, και τα οποία αναδεικνύουν τις πτυχές και το εύρος του πεδίου 'Ανθρωπολογία και Χώρος'. Παράλληλα θα γίνει ιστορική αναδρομή σε βασικές προσεγγίσεις του χώρου στο πλαίσιο του εξελικτισμού, του λειτουργισμού, του δομολειτουργισμού και του δομισμού.

  Στη συνέχεια θα συζητήσουμε τις εξελίξεις εκείνες που κινούν, από τη δεκαετία του 80 και μετά, το ενδιαφέρον για την αμφίδρομη σχέση μεταξύ κοινωνικού και χωρικού, όταν αναγνωρίζεται πλέον ότι το χωρικό δεν είναι απλώς αποτέλεσμα κοινωνικών και πολιτισμικών νοημάτων και σχέσεων, αλλά επίσης η προϋπόθεση και το μέσο της ύπαρξης αυτών.

  Ιδιαίτερη αναφορά θα γίνει στο έργο των Pierre Bourdieu και Anthony Giddens.

 

Η ενότητα αναμένεται να αναλυθεί σε δύο διαλέξεις.

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

  • Καυταντζόγλου, Ρ. 2001. Στη Σκιά του Ιερού Βράχου. Τόπος και Μνήμη στα Αναφιώτικα.Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα (κεφάλαιο 1).
  • Bourdieu, Ρ. 2006 [1980], Η κατοικία ή ο κόσμος αντεστραμμένος. Στο P. Bourdieu Η Αίσθηση της Πρακτικής. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
  • Bourdieu, P. Outline of a Theory of Practice. Cambridge: CUP (κεφ. 2).
  • Smith, Ph. 2006 [2001] Πολιτισμική Θεωρία. Μια Εισαγωγή. Αθήνα: Κριτική (κεφ. 7, 8).
  • Buchli, V. 2012. Εστία και 'οικιακές κουλτούρες'. Στο Ε. Γιαλούρη (επιμ.) Υλικός
  • Πολιτισμός. Η Ανθρωπολογία στη Χώρα των Πραγμάτων. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

 

Μέσα από από μια ιστορική αναδρομή σε διαφορετικές παραδόσεις χαρτογράφησης του κόσμου θα εξετάσουμε ορισμένες βασικές θέσεις μεταδομιστικών προσεγγίσεων στο χώρο, όπως αυτές των Μ. Foucault και J. Derrida.

  Ένα βασικό ερώτημα που θα τεθεί είναι κατά πόσον ο χώρος είναι αντικειμενικά χαρτογραφίσιμος ή κατά πόσον εμπλέκεται αναγκαστικά σε διαδικασίες ορισμών, ταξινομήσεων και ελέγχου; Πώς συνδέονται οι χάρτες με καθεστώτα εξουσίας και γνώσης; Πώς ασκείται εξουσία στους χάρτες, αλλά πώς ασκείται εξουσία και δια μέσου αυτών; Πώς μπορούμε να 'αποδομήσουμε' έναν χάρτη; Ποιά η διαφορά ανάμεσα σε προνεωτερικές και νεωτερικές εμπειρίες του χώρου και ανάμεσα στους τρόπους που αυτές απεικονίζονται ή χαρτογραφούνται; Υπάρχουν 'άλλοι' τρόποι βίωσής του που δεν έχουν απαραίτητα σχέση με έναν δυτικοευρωπαϊκό τρόπο σκέψης;

  Ειδική αναφορά θα γίνει στη σχέση των Αβορίγινων της Αυστραλίας με το τοπίο ως προγονικό χάρτη ανθρώπινων δραστηριοτήτων, που όχι μόνο συνδέει τους ανθρώπους με το προγονικό παρελθόν και τους καθοδηγεί στο παρόν και το μέλλον,αλλά και συνιστά σημαντικό μέσο συλλογικής και ατομικής ταυτότητας.

  Αλλα παραδείγματα που θα αναφερθούν είναι αυτό των Ινδιάνων Mistassini Cree στο Κεμπέκ του Καναδά, των Koyukon στη ΒΔ Αλάσκα και των Bismin Kuskumin, στην Παπούα Νέα Γουινέα. Τέλος θα αναφερθούμε στους νοερούς χάρτες των κατοίκων της Santa Clara και στους 'υπόγειους' χάρτες στο Lahore του Πακιστάν.

 

Η ενότητα αναμένεται να αναλυθεί σε δύο διαλέξεις.

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

  • Wintle, Μ. 1996. Europe's image: Visual representations of Europe from the earliest times to the 20th century. Στο Μ. Wintle (επιμ.). Culture and Identity in Europe. Perceptions and Unity in Past and Present. Aldershot, Burlington, Singapore, Sydney: Ashgate.
  • Harley, J. B. 1992. Deconstructing the map. Στο Barnes, T. J. & J. S. Duncan (επιμ). Writing Worlds. Discourse, Text and Metaphor in the Representation of Landscape. London, New York: Routledge.
  • Bender, Β. 1999. Subverting the Western gaze. Στο P. J. Ucko & R. Layton (επιμ.) The Archaeology and Anthropology of Landscape. London, New York: Routledge.
  • Tilley, C. 2012. Χώρος, τόπος, τοπίο. Φαινομενολογικές προσεγγίσεις. Στο Στο Ε. Γιαλούρη (επιμ.) Υλικός Πολιτισμός. Η Ανθρωπολογία στη Χώρα των Πραγμάτων. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
  • Αποσπάσματα από το Miller, S. (επιμ.) 2004. Ο Τόπος μας: Η Αυστραλία των Αυτοχθόνων Σήμερα. Συμβολή της Αυστραλίας στην Πολιτιστική Ολυμπιάδα των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας 2004. Sydney: Powerhouse Publishing.
  • Gold, Μ. 2001. Μια ιστορία της φύσης. Στο D. Massey & J. Allen (επιμ.) Γενική Γεωγραφία, Ανθρωπογεωγραφία και Υλικός Πολιτισμός της Ευρώπης. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

  Στο μάθημα αυτό θα εξετάσουμε τη μετάβαση από τις θετικιστικές και ποσοτικές προσεγγίσεις στις ανθρωπογενείς και φαινομενολογικές προσεγγίσεις του χώρου.

  Θα εξετάσουμε τις δυνατότητες που ανοίγει μια μετακίνηση από την αφηρημένη, ιδεαλιστική αντίληψη του χώρου ως γεωμετρικού, μετρήσιμου, ουδέτερου και οικουμενικά ομοιόμορφου, προς μια θεμελίωσή του στη δράση και την εμπειρία των ανθρώπων.

  Θα αναφερθούμε σε στοχαστές όπως ο Μ. Heidegger, ο Μ. Merleau-Ponty και θα συζητήσουμε τη διαφορά μεταξύ 'εικονογραφικών* και 'κιναισθητικών' προσεγγίσεων του χώρου.

 

 Η ενότητα αναμένεται να αναλυθεί σε δύο διαλέξεις.

 

Ενδεκτική Βιβλιογραφία

  • Tilley, C. 2012. Χώρος, τόπος, τοπίο. Φαινομενολογικές προσεγγίσας. Στο Στο Ε. Γιαλούρη (επιμ.) Υλικός Πολιτισμός. Η Ανθρωπολογία στη Χώρα των Πραγμάτων. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
  • Tilley, C. 2008. Body and Image. Explorations in Landscape. Phenomenology 2. Walnut Creek, California: Left Coast Press (κεφ. 1).
  • Tacchi, J". 1998. Radio texture: between self and others. Στο D. Miller (επιμ.), Material Cultures. Why Some Things Matter. London: UCL Press.
  • Πανόπουλος, Π. Επίμετρο. Εθνογραφικές και ιστορικές προσεγγίσεις του ήχου.Στο Π. Πανόπουλος (επιμ.). Από τι; Μουσική στον Ήχο. Εθνογραφικές Μελέτες των S. Feld, Μ. Roseman, Α. Seeger. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
  • Πανόπουλος, Π. 2010. Διαχίζοντας την πόλη: ηχητικές ανανοηματοδοτήσεις του χώρου, του χρόνου και των αισθήσεων στο σύγχρονο αστικό πλαίσιο. Στο Κ. Γιαννακόπουλος και Γ. Γιαννιτσιώτης (επιμ.). Αμφισβητούμενοι Χώροι στην Πόλη. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
  • Guentcheva, R. 2004. Sounds and noise in socialist Bulgaria. Στο J. R. Lampe & M. Mazower (επιμ.) Ideologies and National Identities. The Case of 20th Century Southeastern Europe. Budapest, New York: Central European University Press.

  Η έννοια του 'εθνικού χώρου', της 'πατρώας γης', του 'εθνικού εδάφους' αποτελεί σημείο αναφοράς στον εθνικιστικό λόγο και αναπόσπαστο τμήμα της ρητορικής του.

  Πώς ένα έθνος συνδέεται με ιδέες περί χώρου και πώς ο χώρος αποκτά σημασία για αυτό;

  Ποιά είναι τα προβλήματα που πηγάζουν από προσλήψεις ταυτότητας που ταυτίζουν λαούς και έθνη με μια συγκεκριμένη εδαφική επικράτεια;

  • Το παράδειγμα της Γερμανίας (J. Bomeman)
  • Το παράδειγμα των Hutu (L. Malkki)
  • Το παράδειγμα της Αθήνας (Γ. Γιαννιτσιώτης)

Η ενότητα αναμένεται να αναλυθεί σε δύο διαλέξεις.

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

  • Borneman, J. 1992. State, territory, and identity formation in the postwar Berlins, 1945­1989. Cultural Anthropology, 7(1): 45-62.
  • Malkki, L. 1992. National Geographic: The rooting of peoples and the territorialization of national identity among scholars and refugees. Cultural Anthropology, 7(1): 24-44.
  • Γιαννιτσιώτης, Γ. 2004. Αστικός χώρος και εθνική αυτοπαρουσίαση. Στο Κουλούρη Χ. (επιμ.) Αθήνα, Πόλη των Ολυμπιακών Αγώνων 1896-1906. Διεθνής Ολυμπιακή Ακαδημία.

  Από τη στιγμή που ο χώρος συνδέεται με την ανθρώπινη παρουσία και δραστηριότητα αναπόφευκτα φορτίζεται με αξίες και βρίσκεται στο κέντρο σύνθετων διασταυρώσεων και συσχετισμών δύναμης.

  Ποιοί είναι οι μηχανισμοί και οι δυνάμεις εκείνες που συστηματικά αποδυναμώνουν και περιθωριοποιούν κοινωνικές ομάδες και κοινωνικούς δρώντες και ποιοί είναι οι τρόποι με τους οποίους αυτοί με τη σειρά τους απεργάζονται την ανατροπή ηγεμονικών τάσεων ελέγχου των χώρων και την οικειοποίησή τους;

  Στο μάθημα αυτό θα συζητήσουμε περιπτώσεις τόπων που γίνονται αντικείμενο διεκδίκησης, σύγκρουσης ή γενικότερα πεδίο διαπραγμάτευσης δύναμης μεταξύ διαφορετκών εθνικών, κοινωνικών, θρησκευτικών ή άλλων ομάδων.

 

Η ενότητα αναμένεται να αναλυθεί σε δύο διαλέξεις.

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

  • Καραθανάσης, Π. 2010. «Οι τοίχοι της πόλης ως 'αμφισβητούμενοι χώροι': Αισθητική και αστικό τοπίο στην Αθήνα». Στο Γιαννακόπουλος και Γιαννιτσιώτης (επιμ.). Αμφισβητούμενοι Χώροι στην Πόλη. Χωρικές Προσεγγίσεις τον Πολιτισμού. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
  • Γιαλούρη, Ε. 2010. Η δυναμική των μνημείων: Αναζητήσας στο πεδίο της μνήμης και της λήθης. Κ. Γιαννακόπουλος και Γ. Γιαννιτσιώτης (επιμ.). Αμφισβητούμενοι Χώροι στην Πόλη. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
  • Γιαννιτσιώτης, Γ. 2010. Ο Άρης Βελουχιώτης επιστρέφει στη Λαμία. Χωρικές διαμάχες γύρω από έναν μνημονικό τόπο. Στο Κ. Γιαννακόπουλος και Γ. Γιαννιτσιώτης (επιμ.). Αμφισβητούμενοι Χώροι στην Πόλη. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

  Έχουμε την πίστη ότι ο χώρος, αντίθετα με το χρόνο, αντιπροσωπεύει την αίσθηση του αμετάβλητου, του σταθερού. Συνδυάζουμε έτσι το χώρο με την αποτύπωση μιας διάρκειας, η οποία, υποτίθεται, δεν αλλάζει.   Ωστόσο ο χώρος δεν είναι ποτέ κλειστός και προκαθορισμένος, αλλά σε διαρκές γίγνεσθαι, με αποτέλεσμα να αποτελεί τη σφαίρα του ενδεχόμενου και του πολλαπλού.

  Ποιές οι σημασίες του χώρου σε μια εποχή όταν συνεχή ρεύματα ανθρώπων, πληροφοριών, ιδεών και εμπορευμάτων υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα και αυτά δεν συνδέονται πλέον με έναν μοναδικό τόπο προέλευσης;

  Και ποιές οι προσεγγίσεις που καλούνται να υιοθετήσουν οι ανθρωπολόγοι προκειμένου να ανταποκριθούν στους κινούμενους χώρους;

 

Η ενότητα αναμένεται να αναλυθεί σε δύο διαλέξεις.

 

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

  • Gupta, Α. & J. Ferguson. 1992. Πέρα από την κουλτούρα: Χώρος, ταυτότητα και η πολιτική της διαφοράς. Στο Κυριακάκης, Γ. & Μ. Μιχαηλιδου (επιμ.) Η Προσέγγιση του Άλλου. Ιδεολογία, Μεθοδολογία και Ερευνητική Πρακτική. Αθήνα: Μεταίχμιο.
  • Appadurai, Α. 1990. Disjuncture and difference in the global cultural economy, Public Culture,2\ 1-24.
  • Marcus, G. E. 1995. Ethnography in/of the World System: The Emergence of Multi-Sited Ethnography. Annual Review of Anthropology, Vol.24: 95-117.
  • Dalakoglou, D. 2010. The Road. An ethnography of the Albanian-Greek cross-border motorway. American Ethnologist 37(I): 132-149.
  • Auge, M. 1995. Non-Places. Introduction to an Anthropology of Supermodernity.
  • London, New York: Verso (σ. 1-6, 75-115).
  • Gefou-Madianou, D. 2009. Ethnography in motion. Shifting fields on airport grounds. Στο Μ. Melhuus, J. P. Mitchell, H. Wulff (επιμ.) Ethnogrpahic Practice in the Present. New York, Oxford: Berghan Books.

Ανοικτό Ακαδ. Μάθημα

Ανοικτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα
Επίπεδο: A-

Αρ. Επισκέψεων :  2616
Αρ. Προβολώς :  13617

Ημερολόγιο

Ανακοινώσεις

  • - Δεν υπάρχουν ανακοινώσεις -